Cần quan tâm bảo tồn các công trình kiến trúc thời Pháp ở Quảng Ninh
16/08/2016

Hơn 70 năm xâm lược, chiếm đóng và vơ vét tài nguyên than, “di sản” mà người Pháp để lại trên vùng đất Quảng Ninh đến ngày nay rất nhiều công trình kiến trúc gồm lô cốt, nhà tù, dinh thự công sở, máy móc, đường ray, bến cảng xuất dỡ than v.v.. Sự tồn tại của các công trình kiến trúc thời Pháp không chỉ có ý nghĩa lịch sử, văn hoá mà còn tôn thêm nét đẹp kiến trúc của các đô thị của Quảng Ninh. Bởi thế, việc quản lý, bảo tồn các công trình này để chúng phát huy giá trị lịch sử, văn hoá rất cần được cơ quan chức năng và chính quyền các địa phương quan tâm.

Nỗ lực “cứu” Nhà máy kẽm Quảng Yên

Đầu tháng 7 vừa qua - thời điểm tỉnh Nam Định cho phá dỡ Nhà máy Dệt Nam Định - công trình mang tính biểu tượng của ngành dệt Việt Nam, biểu tượng của tỉnh để di chuyển máy móc, dây chuyền ra ngoài thành phố, tránh ô nhiễm thì câu chuyện phá hay không phá Nhà máy kẽm Quảng Yên đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học, nghiên cứu lịch sử hàng đầu Việt Nam.

 

Dinh thự cũ của người Pháp với bồn hoa tại Vạn Hoa, Vân Đồn hiện thuộc phạm vi quản lý của một đơn vị hải quân.

Nhà máy kẽm Quảng Yên (hiện thuộc khu 10, phường Quảng Yên, TX Quảng Yên), theo các tư liệu lịch sử do một chủ tư bản người Pháp xây dựng vào khoảng năm 1912-1913, được mở rộng vào năm 1936-1938. Mục đích nhằm luyện quặng khai thác từ Tuyên Quang, Yên Bái chuyển về, sau đó xuất khẩu ra nước ngoài. Sách báo đương thời từng ghi nhận nhà máy này như một hiện tượng công nghiệp đáng chú ý ở Đông Dương. Năm 1940, Chi bộ cộng sản với 5 đảng viên đã từng ra đời ở đây. Trải qua thời gian, công trình hiện còn bộ khung khu nhà máy 3 tầng, 2 ống khói đường kính chân khoảng 4,5m, đường kính miệng khoảng 2m, cao 45m, 2 tháp nước, nhà xưởng… phân bố trên vài ngàn mét vuông thuộc quản lý của tiểu đoàn 1047, Lữ đoàn 147 và Công ty TNHH Sao Vàng. Cuối năm 2015, UBND thị xã Quảng Yên đã có văn bản đề nghị được tháo dỡ các công trình cũ của nhà máy kẽm để đảm bảo an toàn và chuẩn bị mặt bằng xây dựng tổ hợp trung tâm tài chính, thương mại. Sở Xây dựng sau kết quả khảo sát, giám định và cuộc họp liên ngành, ngày 29-4-2016 đã có công văn số 1094/SXD-QLXD báo cáo UBND tỉnh, trong đó đề nghị cho tháo dỡ 20m của ống khói số 1 đã bị bong tróc, nứt vỡ để đảm bảo an toàn cho người dân và khu vực lân cận. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia đưa ý kiến nên có biện pháp để bảo vệ công trình kiến trúc mang dấu ấn công nghiệp Việt Nam từ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 này. Người tiên phong và nêu nhiều ý kiến cần giữ lại Nhà máy kẽm Quảng Yên là Tiến sĩ Nguyễn Việt, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu tiền sử Đông Nam Á.

Từ TX Quảng Yên, trao đổi qua điện thoại với tôi, tiến sĩ Nguyễn Việt cho biết, ông đã phải gửi thư ngỏ đến đồng chí Nguyễn Văn Đọc, Bí thư Tỉnh uỷ, Chủ tịch HĐND tỉnh. Trong thư ông phân tích, chứng minh sự cần thiết phải giữ lại Nhà máy kẽm Quảng Yên, ý nghĩa của công trình cho việc phát huy giá trị để khai thác du lịch bền vững như thế nào. “Đích thân đồng chí Bí thư Tỉnh uỷ đã gọi điện cho tôi trao đổi thêm và sau đó, tỉnh đã có quyết định dừng phá dỡ công trình. Đây là một quyết định rất kịp thời của người đứng đầu tỉnh Quảng Ninh” - Tiến sĩ Nguyễn Việt cho biết.

Được biết, Sở Văn hoá - Thể thao đang phối hợp với TX Quảng Yên để lập hồ sơ xếp hạng di tích cho Nhà máy kẽm Quảng Yên để từ đó có đầy đủ hơn cơ sở pháp lý cho việc quản lý, bảo tồn công trình này.

 

Bài học từ Cảng chuyển than Hòn Gai

Như trên đã nói, Quảng Ninh hiện có rất nhiều công trình kiến trúc thời Pháp để lại. Một số công trình đã và đang được các cơ quan sử dụng như TX Quảng Yên có dinh tỉnh trưởng Quảng Yên (nay là trụ sở HĐND, UBND thị xã), kho bạc cũ (nay là trụ sở Chi nhánh Agribank Quảng Yên). Tại Hạ Long có trụ sở Công ty Pháp mỏ than Bắc Kỳ (nay là trụ sở Liên đoàn Lao động tỉnh)… Những công trình đã và đang được các cơ quan, đơn vị sử dụng như trên đã được tu sửa, bảo tồn nhiều lần nên cơ bản vẫn giữ được vóc dáng kiến trúc ban đầu.

Tuy nhiên, bên cạnh số ít công trình kể trên, đa số các công trình kiến trúc thời Pháp hiện nay đang bị bỏ hoang, xuống cấp. Tiêu biểu có thể kể là quần thể dinh thự tại mũi Vạn Hoa (Vân Đồn) - trấn lỵ của huyện Cửa Tiên Yên, thuộc “Xứ Nùng tự trị” thời Pháp (gồm một phần đảo Cái Bầu và huyện Tiên Yên bây giờ - NV). Dinh thự xây tường gạch dày 30-50cm, nền nhà có đường hầm dẫn đến các lô cốt xung quanh. Bên ngoài dinh thự vẫn còn bồn hoa đường kính khoảng 10m.

Theo tài liệu của Xứ Nùng tự trị (lưu tại Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh) thì sinh thời, “vua” của “Xứ Nùng Tự trị” là quan năm Voòng A Sáng vẫn thường đến đây hội họp với quan thầy Pháp. Hiện dinh thự này thuộc phạm vi quản lý của một đơn vị hải quân. Thời gian, mưa nắng đã khiến dinh thự giờ chỉ còn các bức tường, cây cỏ um tùm. Ngoài ra, cũng tại Vạn Hoa và dọc con đường từ nơi này về thị trấn Cái Rồng còn có các đường hầm xuyên núi (còn nguyên vẹn), các cây cầu sắt, bến cảng rót than do người Pháp xây dựng đang bị thời gian, mưa gió, hơi biển mài mòn.

Tuy bị bỏ hoang như vậy nhưng dinh thự và các công trình thời Pháp ở Vạn Hoa vẫn còn may mắn hơn số phận cảng chuyển than Hòn Gai (vị trí Cảng Hòn Gai - Vinashine, TP Hạ Long bây giờ). Cùng với Nhà máy kẽm Quảng Yên, PGS.TS Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội Di sản văn hoá Việt Nam coi Cảng chuyển than Hòn Gai là “dấu ấn công nghiệp Quảng Ninh”. Cảng là đầu mối chính xuất than ở Hòn Gai của người Pháp và được ta sử dụng đến mãi sau này. Năm 1995, hai cẩu poóc-tích, hệ thống ray, máng… kiên cường dưới bom đạn trong thời kỳ chống chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ là thế đã bị tháo dỡ hoá sắt vụn. Chưa hết, khoảng chục năm sau, khi kè mở rộng cảng, người ta đã phát hiện 2 khẩu súng thần công dưới lòng đất, chúng nhanh chóng được đưa về trưng bày ở Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh. Nhiều người tiếc, giá như giữ được cảng than Hòn Gai thời Pháp và 2 khẩu súng thần công ở vị trí cũ thì giờ đây sẽ là một điểm du lịch hấp dẫn của du khách.

Tính đến thời điểm này, cá biệt có quần thể kiến trúc thời Pháp ở Khe Tù (Tiên Yên) - nơi thực dân Pháp từng giam giữ các chiến sĩ cộng sản bao gồm dấu tích nhà tù, bệ máy chém, tháp nước, bệnh viện… là đã được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh (năm 2011). Nhiều công trình kiến trúc thời Pháp chưa được quan tâm có giải pháp gìn giữ, bảo tồn phải chăng do chúng chưa được coi là di tích, chưa được đánh giá đúng giá trị, ý nghĩa? Thời gian không chờ đợi. Câu chuyện Cảng chuyển than Hòn Gai và mới đây nhất là Nhà máy kẽm Quảng Yên hy vọng là bài học kinh nghiệm quý đối với các ngành chức năng và chính quyền các địa phương trong tỉnh.

Theo Báo Quảng Ninh